Politička upotreba prošlosti

Završetak Hladnog rata, doživljavanog kroz narativ o istorijskom sukobu dve suprotstavljene ideologije, kapitalizma i socijalizma, omogućio je formiranje nove hegemonističke paradigme. U odsustvu alternative, kapitalistički model je uzdignut na nivo dogme, a kao njegov esencijalni izraz učvršćuje se neoliberalna

ideologija.

 

Dominantna paradigma ima svoju specifičnu manifestaciju na postsocijalističkim prostorima, a posebno u

društvima nastalim razaranjem Jugoslavije. Ova društva, utemeljena na nacionalizmu, patrijarhalnosti, autoritarizmu, ali i principima komercijalizacije, banalizacije, apsolutizovanog tržišta, nejednakih šansi i neravnopravnosti, svoj izraz traže u retuširanoj slici prošlosti iz koje je potisnut, marginalizovan ili temeljno reinterpretiran svaki ton koji dovodi u pitanje vladajući diskurs, jer je novoj paradigmi potrebna i „nova“ prošlost iz koje će da crpi legitimitet.

 

Tako se, pod okriljem razračunavanja sa starom, dekretiranom slikom prošlosti, svesno apstrahuju sve antifašističke i emancipatorske tekovine i dostignuća socijalističkog društva a time se, posredno, diskredituje čitav humani projekat moderne političke levice. Glavna uporišna tačka ovog revizionističkog procesa je u istoriografiji, čiji se institucionalni predstavnici najviše ističu u proizvodnji novih obrazaca. Revizionizam se, međutim, javlja u svim društvenim sferama, u umetnosti, kulturi, obrazovanju, pravu, medijima itd, jer samo takvim, totalizujućim pristupom omogućava se potpuna transformacija kolektivnih sećanja.

 

Kao posledica revizionističke plime na postjugoslovenskom prostoru konstituišu se društva u kojima je došlo do normalizacije fašizma, desekularizacije i klerikalizacije, desenzibilizacije javnosti za socijalna pitanja, dominacije autoritarnih društvenih modela, nasilja i gušenja pluralnosti, uspostavljanjem dogme o „nacionalnom jedinstvu“. Sa druge strane, uporedo sa novim sećanjima u zaborav se potiskuju vrednosti kao što su solidarnost, ravnopravnost, svest o opštem dobru, antifašizam, kosmopolitizam i mnoge druge, za koje nema mesta u društvima čiji su konstituišući elementi autoritarni nacionalizam i kapitalizam koji je ostao bez alternative.

 

Zato je nužna izgradnja svesti o prošlim zbivanjima kao fundamentalnom području interpretativnih rasprava u cilju sprečavanja i petrifikovanja konsenzualne uspostave slike prošlosti koja teži da niveliše sve protivrečnosti, eliminiše svaku pluralnost i selektivno odbaci vrednosti koje nisu u duhu nove paradigme. Najcelishodniji metod za prevazilaženje naznačene situacije je insistiranje na pluralnosti i naučnim principima u pristupanju proučavanja prošlosti i kritičko ukazivanje na sva njena ideološka iskrivljavanja i zloupotrebe.

 

Istorijski revizionizam kao svojevrsni inženjering prošlosti putem falsifikovanja, izostavljanja, izvrtanja slike prošlih zbivanja u cilju postizanja određenih nacionalnih, političkih ili ideoloških ciljeva, dominantna je pojava na postjugoslovenskom tlu i predstavlja konstitutivni elemenat vladajućih ideologija. U slučaju istorijskog revizionizma na delu je ne samo prevrednovanje tj. novo ili modifikovano tumačenje prošlosti, već neposredna prerada istorijskih činjenica i izvođenje odgovarajućih tumačenja, koja imaju krajnje utilitarnu vrednost u određenom ideološko-političkom kontekstu. Zbog toga, istorijski revizionizam, kao deo šireg pojma kulture sećanja, i kao jedan nedvosmislen primer upotrebe prošlosti, predstavlja jasan odraz političke kulture u jednom društvu, odnosno, govori o dominantnim vrednosnim orijentacijama u njemu.

 

Frekventnije manifestovanje istorijsko-revizionističkih tendencija na postjugoslovenskom prostoru javlja se još u toku druge polovine 80-ih godina XX veka, a do svog punog izražaja dolazi nakon 1990. Promene u udžbenicima i nastavnim programima predstavljale su samo manji deo ovog novog fenomena, jer je istovremeno vršena sistematska difamacija partizanskog pokreta i antifašizma uopšte, ali i čitavog jugoslovenskog i socijalističkog razdoblja. Vrlo temeljnom i relativno sistematičnom primenom damnatio memoriae uklanjani su tragovi antifašističke tradicije iz javnog prostora: menjani su nazivi gradova, ulica, trgova i ustanova, uklanjani pojedini spomenici, dok je u odnosu prema drugim tragovima te tradicije ispoljen do tada neviđen stepen planskog zanemarivanja. Ipak, najteže konsekvence plime istorijskorevizionističke orijentacije podnela je sama istorijska nauka, urušavanjem vlastitih temelja i kritičkoheurističkih profesionalnih metoda.

 

Zbog svega toga je intencija organizatora Konferencije da, analizom i izoštravanjem ideoloških motivacija i javnog manifestovanja revizionističke prakse, kako u istoriografiji, tako i u kulturi, umetnosti i javnom prostoru, taj dominantni trend iskrivljavanja, prevrednovanja i preinačavanja, koji traje već decenijama, učini vidljivim, objasni i kontekstualno uobliči. Reč je ne više o usamljenim paradigmama ili jednom trendu među ostalima, već o sistematskoj pojavi, opštem mestu navodnog istraživanja i olakog procenjivanja istorijskih zbivanja, koje stručnu i intelektualnu javnost postavlja pred izazov davanja stvaralačkih i angažovanih

odgovora.